(VEN) - Được bắt đầu tiến hành từ năm 1990 đến nay, vấn đề cải cách doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đã đạt được những kết quả nhất định. Số lượng DNNN đã giảm từ 12.000 DN vào năm 1990 xuống còn 5.600 DN vào năm 2001, 1.309 DN vào cuối năm 2011 và đến nay là 1.060 DNNN (100% vốn nhà nước). Tuy nhiên, theo các chuyên gia, số lượng DNNN hiện nay vẫn lớn và hoạt động của DNNN vẫn chưa thực sự hiệu quả.
Hiệu quả DNNN vẫn thấp
Thông tin từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho biết, mặc dù chiếm đến 70% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, 50% vốn đầu tư nhà nước, 60% tín dụng của các tổ chức ngân hàng thương mại và 70% nguồn vốn ODA, nhưng DNNN chỉ đóng góp khoảng 37-38% vào GDP và tạo việc làm cho cho chưa đến 40% lao động.
Bên cạnh được ưu đãi nhiều về vốn, DNNN cũng được ưu đãi lớn về đất đai. Theo báo cáo của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, tính đến cuối năm 2008, riêng 88 tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã được giao thuê và trực tiếp quản lý, sử dụng 365 nghìn 818ha đất. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng đất của các tập đoàn, tổng công ty không cao, một số lượng lớn diện tích đất vẫn bị bỏ không, lấn chiếm hoặc sử dụng sai mục đích. Trong khi đó, việc tiếp cận đất đai, mặt bằng sản xuất kinh doanh vẫn luôn là nỗi trăn trở đối với DN ngoài nhà nước, nhất là các DN nhỏ và vừa, hộ kinh doanh cá thể. Ước tính có tới 70% số DN khu vực tư nhân và hộ kinh doanh cá thể sử dụng đất ở và nhà vào mục đích kinh doanh.
Được “ưu đãi” nhiều như vậy nhưng theo PGS, TS Nguyễn Đăng Nam - Học viện Tài chính: Hiệu quả sản xuất kinh doanh của DNNN còn thấp, chưa tương xứng với nguồn lực mà Nhà nước đầu tư. Để tạo ra một đồng doanh thu, DNNN phải sử dụng tới 2,2 đồng vốn. Trong khi đó, khu vực tư nhân là 1,2 đồng và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài là 1,3 đồng. DNNN cũng chưa làm tốt các vai trò dẫn đường cho sự phát triển kinh tế- xã hội, là động lực chính cho thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, là công cụ quan trọng góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, điều tiết cung cầu thị trường.
Theo Bộ Tài chính, nguyên nhân dẫn đến những hạn chế của khu vực DNNN thời gian qua là do việc sắp xếp, cổ phần hóa còn diễn ra chậm. Chức năng quản lý nhà nước và quản lý của chủ sở hữu nhà nước chưa được phân định rõ; cơ chế quản lý, giám sát đối với chủ sở hữu Nhà nước còn nhiều tồn tại. Các DNNN ưu tiên đầu tư ngành, lĩnh vực còn chưa hợp lý, và dàn trải, việc đầu tư ngoài lĩnh vực, ngành nghề kinh doanh chính không có hiệu quả. Năng lực quản trị DN của nhiều DNNN vẫn còn hạn chế, chậm đổi mới những nguyên tắc quản trị DN theo thông lệ quốc tế. Một số DNNN còn vi phạm các quy định về quản trị kinh doanh của Nhà nước, gây thất thoát, lãng phí vốn và tài sản nhà nước.
Để DNNN phát huy hiệu quả, thực sự là lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước, là lực lượng vật chất quan trọng, là công cụ hỗ trợ để Nhà nước điều tiết nền kinh tế, ổn định kinh tế vĩ mô, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế- xã hội của đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa đúng như Kết luận của Hội nghị Trung ương 6 vừa qua, việc tái cơ cấu DNNN là nhiệm vụ cần thiết và cấp bách. Đây cũng là một trong 3 nhiệm vụ trọng tâm, cấp bách trong quá trình tái cấu trúc tổng thể nền kinh tế, nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh của các DNNN, tăng cường vai trò dẫn dắt nền kinh tế, hình thành các DNNN vững mạnh, đủ sức cạnh tranh trong điều kiện hội nhập kinh tế ngày càng diễn ra sâu, rộng của Việt Nam.
Để tái cơ cấu DNNN thành công
Năm 2012 đã được xác định là cột mốc quan trọng để thực hiện tái cơ cấu nền kinh tế, trong đó 1 trong 3 trụ cột là tái cơ cấu DNNN. Tuy nhiên, kết quả thu được vẫn chưa nhiều. Vì thế, nhiệm vụ này tiếp tục được Chính phủ khẳng định là một trong những nhiệm vụ quan trọng trong năm 2013 và những năm tiếp theo.
Song, theo thạc sỹ Phan Thị Thùy Linh - Văn phòng Chính phủ, để việc tái cơ cấu DNNN thành công cần có cái nhìn khách quan về những đóng góp, tồn tại của DNNN, từ đó đưa ra cách làm mới, có lộ trình, chỉ đạo quyết liệt và hành động thực chất nhằm hoàn thành mục tiêu đề ra. Trong đó cần xác định, tái cơ cấu DNNN không chỉ đơn thuần là sắp xếp, tổ chức lại như vẫn thường làm mà đòi hỏi sự đổi mới, có chiều sâu, đi vào những vấn đề cốt lõi để phát hiện các nguyên nhân chủ yếu làm gia tăng hoặc giảm giá trị, phát huy các tiềm năng, khắc phục các tồn tại, bất cập của DNNN. Qua đó, nâng cao hiệu quả kinh doanh, tăng cường vai trò dẫn dắt nền kinh tế, hình thành các DNNN vững mạnh, đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Theo bà Victoria Kwakwa, Giám đốc quốc gia Ngân hàng Thế giới tại Việt Nam: Tái cấu trúc nền kinh tế, trong đó có tái cấu trúc DNNN là việc làm cần thiết giúp Việt Nam tận dụng nguồn lực, ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, để tái cơ cấu thành công Việt Nam cần có một sự quyết tâm chính trị mạnh mẽ và có những hành động cụ thể. Thậm chí, Đại sứ Hàn Quốc tại Việt Nam Ha Chan Hoo còn cho rằng, để tái cấu trúc DNNN thành công Việt Nam còn phải chấp nhận những hy sinh, đau đớn. Tuy nhiên, nếu vượt qua được nó sẽ mang lại những kết quả lâu dài, và ổn định cho nền kinh tế.
Những kết quả lâu dài cho tái cơ cấu DNNN thành công theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Vương Đình Huệ đó là: Không chỉ nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của DNNN mà còn phục vụ và hỗ trợ cho nhiệm vụ tái cấu trúc nền kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu. Mặt khác, góp phần giải quyết những vấn đề cấp bách đang tồn tại của nền kinh tế như hàng tồn kho, xử lý nợ xấu,…
Với quyết tâm chính trị cao nhất và nhận được sự đồng thuận cao, tháng 7/2012, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt “Đề án tái cơ cấu DNNN, trọng tâm là tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước”. Theo đó, sẽ thực hiện một loạt các giải pháp đồng bộ để thực hiện tái cơ cấu DNNN, trong đó đặc biệt tập trung vào 5 nội dung chính: Bổ sung, hoàn thiện thể chế quản lý DNNN để DN kinh doanh hoạt động trong môi trường pháp lý chung và cạnh tranh bình đẳng với DN thuộc các thành phần kinh tế khác. Trong đó, hoàn thiện quy định về thực hiện các quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu Nhà nước đối với DNNN; quy định về giám sát tài chính và đánh giá hiệu quả hoạt động đối với DNNN do Nhà nước làm chủ sở hữu và DN có vốn Nhà nước; đồng thời hoàn thiện mô hình quản lý vốn nhà nước tại các DN gắn với việc xây dựng Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước, và thực hiện các giải pháp nâng cao năng lực, hiệu quả hoạt động của các định chế Nhà nước có chức năng hỗ trợ cho quá trình sắp xếp, cổ phần hóa DNNN.
Tổ chức phân loại DNNN để tập trung vào một số lĩnh vực then chốt mà Nhà nước cần nắm giữ như an ninh quốc phòng; cung cấp những hàng hóa và dịch vụ công thiết yếu; một số ngành công nghiệp nền tảng, công nghệ cao có sức lan tỏa lớn. Hoàn thành phê duyệt phương án sắp xếp, đổi mới DNNN đến năm 2015. Xác định số lượng, danh sách cụ thể các DNNN nắm giữ 100% vốn, nắm giữ trên 75% vốn, nắm giữ từ 65- 75% vốn, nắm giữ trên 50-65% vốn điều lệ và các DN khác. Đối với DN cần giữ 100% vốn sẽ tập trung đầu tư tăng cường năng lực, quản trị để DN hoàn thành nhiệm vụ được giao. Đối với các DN còn lại sẽ cổ phần hóa với lộ trình phù hợp.
Tái cơ cấu DNNN theo ngành, lĩnh vực, không phân biệt cấp, cơ quan quản lý. Tái cơ cấu Tập đoàn, Tổng công ty Nhà nước một cách toàn diện từ mô hình tổ chức, quản lý, nguồn nhân lực, ngành nghề sản xuất kinh doanh, chiến lược phát triển, đầu tư đến thị trường và sản phẩm. Nêu cao vai trò, trách nhiệm của cơ quan được giao thực hiện quyền sở hữu.
Thực hiện tái cơ cấu DNNN theo nguyên tắc thị trường, việc thoái vốn Nhà nước đã đầu tư vào ngành, lĩnh vực ngoài ngành hoặc không trực tiếp liên quan với ngành kinh doanh chính; và vốn nhà nước ở công ty cổ phần mà Nhà nước không cần chi phối.
Hình thành tổ chức để thực hiện thống nhất chức năng, đại diện chủ sở hữu đối với DNNN. Trước mắt, tập trung soát xét, điều chỉnh sự phân cấp, phân công giữa Chính phủ và các bộ, ngành, chính quyền địa phương trong việc thực hiện chức năng của cơ quan đại diện chủ sở hữu DNNN; đổi mới quy trình, xác định rõ quyền và trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc xem xét, quyết định nhân sự chủ chốt của DNNN. Đồng thời, tăng cường năng lực cho cơ quan quản lý, giám sát tài chính DN nhằm hướng tới quản lý Nhà nước chuyên sâu về tài chính DN./.
Nguyễn Hòa
|